Learn Sanskrit Online free

Learn Sanskrit samasah | समासः
To Boost Your Sanskrit Language Skills.

समासः (Samāsaḥ) is a grammar topic in Sanskrit. Here, many words are combined together to form another word. In Samāsaḥ, there are usually two words – the पूर्वपदम् (pūrvapadam) (The word before) and the उत्तरपदम् (uttarapadam) (The word after).

In this chapter, you will learn about the different types of Samāsaḥ and its sub-types along with examples.

Why Sanskrit Wisdom

Grow your Sanskrit knowledge by Learning the easy way

1

100% free of charge

Learning at sanskritwisdom.com does not cost you anything.

2-2-2

Ease of Understanding

The content bought to you is easy to understand even for beginners.

Icon 3Created with Sketch.

Learn Anytime, Anywhere

Learn Sanskrit as per your convenience. Any time, Anywhere, Any Device.

समासः (Samāsaḥ) in Sanskrit can be mainly divided into four categories –

  1. पूर्वपदार्थप्रधानः (अव्ययीभावः) pūrvapadārthapradhānaḥ (avyayībhāvaḥ) – In this kind of Samāsaḥ, importance is given to the word before. e.g. वृक्षस्य समीपम् = उपवृक्षम्। (vṛkṣasya samīpam = upavṛkṣam।)
  2. उत्तरपदार्थप्रधानः (तत्पुरुषः) uttarapadārthapradhānaḥ (tatpuruṣaḥ) – In this kind of Samāsaḥ, importance is given to the word after e.g. वृक्षस्य पत्रम् = वृक्षपत्रम्। (vṛkṣasya patram = vṛkṣapatram।)
  3. उभयपदार्थप्रधानः (द्वन्द्वः) ubhayapadārthapradhānaḥ (dvandvaḥ) – In this kind of Samāsaḥ importance is given to both the words e.g. कुशश्च लवश्च = कुशलवौ। (kuśaśca lavaśca = kuśalavau।)
  4. अन्यपदार्थप्रधानः (बहुव्रीहिः) anyapadārthapradhānaḥ (bahuvrīhiḥ) – In this kind of Samāsaḥ, importance is not given to either of the words, but to another word e.g. पीतम् अम्बरं यस्य सः = पीताम्बरः (विष्णुः)। (pītam ambaraṃ yasya saḥ = pītāmbaraḥ (viṣṇuḥ)।)

Note: There are two Samāsaḥ i.e. कर्मधारयः (karmadhārayaḥ) and द्विगुः (dviguḥ) which are types of तत्पुरुषः (tatpuruṣaḥ).

Following are the subtypes of all the Samāsaḥ types along with examples.

अव्ययीभावः (avyayībhāvaḥ) – A few subtypes and some examples are as follows: 

नाम

विग्रहः

समासः

समीपार्थे

गृहस्य समीपम्

उपगृहम्

अर्थाभावार्थे

धनस्य अभावः

निर्धनम्

योग्यतार्थे

रूपस्य योग्यम्

अनुरूपम्

वीप्सार्थे

वर्षं वर्षं प्रति

प्रतिवर्षम्

पश्चादार्थे

कृष्णस्य पश्चात्

अनुकृष्णम्

तत्पुरुषः (tatpuruṣaḥ) is divided into four sub-types:

  1. सामान्यः (sāmānyaḥ),
  2. कर्मधारयः (karmadhārayaḥ),
  3. द्विगुः (dviguḥ) and
  4. नञ्प्रभृतयः (nañprabhṛtayaḥ).

1. सामान्यतत्पुरुषः (sāmānyatatpuruṣaḥ) – Following are a few examples

नाम

विग्रहः

समासः

द्वितीयातत्पुरुषः

विद्यालयं गतः

विद्यालयगतः

तृतीयातत्पुरुषः

पित्रा समः

पितृसमः

चतुर्थीतत्पुरुषः

शिशवे इदम्

शिश्वर्थम्

पञ्चमीतत्पुरुषः

सर्पात् भयम्

सर्पभयम्

षष्ठीतत्पुरुषः

सूर्यस्य प्रकाशः

सूर्यप्रकाशः

सप्तमीतत्पुरुषः

नृत्ये निपुणा

नृत्यनिपुणा

2. कर्मधारयः (karmadhārayaḥ) – Following are a few examples

नाम

विग्रहः

समासः

विशेषणपूर्वपदः

शीतः चन्द्रः

शीतचन्द्रः

विशेषणोत्तरपदः

वैयाकरणः खसूचिः

वैयाकरणसूचिः

विशेषणोभयपदः

पीतम् अपीतम्

पीतापीतम्

उपमानपूर्वपदः

कुसुमम् इव कोमलम्

कुसुमकोमलम्

उपमानोत्तरपदः

पुरुषः सिंहः इव

पुरुषसिंहः

अवधारणापूर्वपदः

विद्या एव धनम्

विद्याधनम्

सम्भावनापूर्वपदः

भरतः इति राजा

भरतराजः

मध्यमपदलोपः

द्व्यधिका विंशतिः (२२)

द्वाविंशतिः (२२)

मयूरव्यंसकादिः

नास्ति कुतो भयं यस्य सः

अकुतोभयः

3. द्विगुः (dviguḥ) – Following are a few examples

नाम

विग्रहः

समासः

समाहारद्विगुः

सप्तानाम् अह्नां समाहारः

सप्ताहः

तद्धितार्थद्विगुः

षण्णां मातॄणाम् अपत्यम्

षाण्मातुरः

उत्तरपदद्विगुः

दश गावः धनं यस्य सः

दशगवधनः

4. नञ्प्रभृतयः (nañprabhṛtayaḥ) – Following are a few examples

नाम

विग्रहः

समासः

नञ्‌समासः

न योग्यम्

अयोग्यम्

कुसमासः

कुत्सितः पुरुषः

कुपुरुषः

गतिसमासः

पुरस्कारं कृत्वा

पुरस्कृत्य

प्रादिसमासः

शोभनः पुत्रः

सुपुत्रः

उपपदसमासः

शास्त्रं करोति इति

शास्त्रकारः

द्वन्द्वः(dvandvaḥ) – Following are a few examples

नाम

विग्रहः

समासः

इतरेतरद्वन्द्वः

दशरथश्च रामश्च

दशरथरामौ

समाहारद्वन्द्वः

काकश्च उलूकश्च अनयोः समाहारः

काकोलूकम्

बहुव्रीहिः (bahuvrīhiḥ) – It is mainly of two types –
1. समानधिकरणबहुव्रीहिः (samānadhikaraṇabahuvrīhiḥ) and
2. विशेषः (viśeṣaḥ).

1. समानधिकरणबहुव्रीहिः (samānadhikaraṇabahuvrīhiḥ) – Following are a few examples

नाम

विग्रहः

समासः

द्वितीयार्थबहुव्रीहिः

प्राप्तम् उदकं यं सः

प्राप्तोदकः (ग्रामः)

तृतीयार्थबहुव्रीहिः

आरूढं यानं येन सः

आरूढयानः (कश्चित् मनुष्यः)

चतुर्थ्यर्थबहुव्रीहिः

दत्तः पशुः यस्मै सः

दत्तपशुः (रुद्रः)

पञ्चम्यर्थबहुव्रीहिः

पतितानि पर्णानि यस्मात् सः

पतितपर्णः (वृक्षः)

षष्ठ्यर्थबहुव्रीहिः

पीतम् अम्बरं यस्य सः

पीताम्बरः (विष्णुः)

सप्तम्यर्थबहुव्रीहिः

बहूनि फलानि यस्मिन् सः

बहुफलः (वृक्षः)

2. विशेषः (viśeṣaḥ) – Following are a few examples

नाम

विग्रहः

समासः

व्यधिकरणबहुव्रीहिः

वीणा पाणौ यस्याः सा

वीणापाणिः (सरस्वती)

सङ्ख्योत्तरपदः

शतस्य समीपे ये सन्ति ते

उपशताः

सङ्ख्योभयपदः

द्वौ वा त्रयः वा

द्वित्राः

सहपूर्वपदः

कर्मणा सह वर्तते इति

सकर्मकः

व्यतिहारलक्षणः

दण्डैः दण्डैः प्रहृत्य इद्ं युद्धं प्र्वृत्तम्

दण्डादण्डि

दिगन्तराललक्षणः

उत्तरस्याः पश्चिमायाः च दिशो यदन्तरालम्

उत्तरपश्चिमा (वायवी दिक्)

नञ्‌बहुव्रीहिः

अविद्यमानः पुत्रः यस्य सः

अपुत्रः

प्रादिबहुव्रीहिः

शोभनः गन्धः यस्य सः

सुगन्धिः

उपमानपूर्वपदः

गजाननम् इव आननं यस्य सः

गजाननः

Other Interesting Sections

Composition

Sanskrit composition

Vocabulary

Sanskrit Vocabulary

Blog

Blog